تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى كۇن سايىن بۇزىلادى. دۇكەندە ساپاسىز ازىق-ت ۇلىك ساتىلادى, تۇرمىستىق تەحنيكا ەكىنشى كۇنى سىنىپ قالادى. ساتىپ الۋشىعا دورەكى ءسوز ايتىلۋى, تومەن ساپاداعى قىزمەت كورسەتىلۋى مۇمكىن.
ساتىپ الىنعان كەز كەلگەن زات, مەيلى يوگۋرت نەمەسە كۇردەلى تسيفرلىق تەحنيكا بولسىن, كۇتپەگەن نارسەگە تاپ بولۋ تاۋەكەلىمەن بايلانىستى بولادى. بۇعان جول بەرمەس ءۇشىن مەملەكەت تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايدى, سونداي-اق, ساتۋشىلاردى, كاسىپكەرلەردى ساتىپ الۋشىعا تەك ساپالى ءونىمدەردى عانا ۇسىنۋعا ماجبۇرلەيدى. تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىقتارى ءارتۇرلى زاڭنامالىق اكتىلەردە – ەل كونستيتۋتسياسىندا, ازاماتتىق كودەكستە, «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى», «تاماق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭداردا جانە باسقا دا نورماتيۆتىك اكتىلەردە بەكىتىلگەن. سونىمەن قاتار, وسى زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدانعانىمەن, قازاقستاننىڭ نارىقتارىندا ساتىپ الۋشىلاردى الداۋمەن بايلانىستى جاعدايلار ازايمايدى. تۇتىنۋشىنى قانداي دا ءبىر الداۋ تاسىلدەرىن نەمەسە تاۋارلاردىڭ جاساندى ءتۇرلەرىن ءوز مەرزىمىندە انىقتاۋ بويىنشا ءبىلىمنىڭ قاجەتتى كولەمىمەن «قارۋلاندىرۋ» قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋىنا نەمەسە اۋىر سىرقاتتارعا ۇشىراۋىنا سەبەپ بولاتىن تاماق ءونىمدەرىنىڭ جاساندى تۇرلەرىنە ەرەكشە ىقىلاسپەن نازار اۋدارۋ كەرەك.
تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ العان كەزدە ساتۋشى تاۋاردىڭ ساتىپ الىنعانىن (جۇمىستىڭ ورىندالعانىن, قىزمەتتىڭ كورسەتىلگەنىن) راستايتىن قۇجاتتى, ياعني تاۋارلىق چەكتى, قازىنالىق چەكتى, كاسسالىق كىرىس وردەرىن جانە باسقا دا قۇجاتتاردى تۇتىنۋشىعا بەرۋگە مىندەتتى بولادى. سەبەبى, قازاقستان اۋماعىندا اقشالاي ەسەپ ايىرىسۋلار, مiندەتتi تۇردە باقىلاۋ-كاسسا ماشينالارىن قولدانۋ ارقىلى جۇرگiزiلەدi.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇدەرىسىنىڭ مىندەتتى ساتىسى رەتىندە داۋلاردى قاراۋدىڭ سوتقا دەيىنگى ءتارتىبى كوزدەلگەن. بۇل دەگەنىمىز – تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىعىن بۇزعان ساتۋشىعا (ورىنداۋشىعا) جازباشا ارىزبەن (كىنارات-تالاپپەن) جۇگىنۋى, ساتۋشىنىڭ (ورىنداۋشىنىڭ) زاڭسىز ارەكەتتەرىنە شاعىممەن ۋاكىلەتتىك مەملەكەتتىك ورگاندارعا, سونداي-اق, تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنە جۇگىنۋى.
«تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 42-بابىنا سايكەس, تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى, قاۋىمداستىقتار (وداقتار) تۇتىنۋشىنىڭ ءوتىنىشى, شاعىمى بويىنشا قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ جانە وسى بۇزۋشىلىقتار ارقىلى كەلتىرىلگەن زالالدى (زياندى) تۇتىنۋشىعا ەرىكتى تۇردە وتەۋ تۋرالى تاۋاردى (جۇمىستى, كورسەتىلەتىن قىزمەتتى) ساتۋشىعا (دايىنداۋشىعا, ورىنداۋشىعا) كىنا قويا وتىرىپ جۇگىنۋگە قۇقىلى (نازار اۋدارىڭىز: ءوز باستاماسى بويىنشا ەمەس, تۇتىنۋشىنىڭ ءوتىنىشى نەمەسە شاعىمى بويىنشا عانا). ەگەر ساتۋشى (دايىنداۋشى, ورىنداۋشى) كۇنتىزبەلىك ون كۇن ىشىندە كىنا قويۋعا جاۋاپ بەرمەسە نەمەسە زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋدان جانە كەلتىرىلگەن زالالدى (زياندى) ەرىكتى تۇردە وتەۋدەن باس تارتسا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى, قاۋىمداستىقتار (وداقتار) سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى. تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى, قاۋىمداستىقتار (وداقتار) تۇتىنۋشىلار مۇددەسىنە وراي سوتتا قاراۋعا جىبەرەتىن تالاپ-ارىزدارعا مەملەكەتتىك باج سالىنبايدى.
وسىعان وراي مامان رەتىندە تۇتىنۋشىلارعا بىرنەشە كەڭەس بەرگەندى ءجون دەپ سانادىم.
ءاردايىم سىپايى, مادەنيەتتى بولىڭىز, بىراق ءوز قۇقىقتارىڭىزدىڭ ورىندالۋىن قالاساڭىز, تاباندى بولىڭىز. تاۋاردى اسىقپاي تاڭداپ, ۇيرەنىڭىز. ونى مۇقيات قاراپ شىعىڭىز, تاڭبالاماداعى, زاتتاڭباداعى, نۇسقاۋلىقتارداعى اقپاراتتى اسىقپاي وقىپ شىعىڭىز. ساپاسىنا كۇمانىڭىز بولسا, ىلەسپەلى قۇجاتتاردى تالاپ ەتىڭىز. تاۋاردىڭ سالماعى مەن ونىڭ قۇنىن ادەپتى جانە سىپايى تۇردە باقىلاپ تۇرىڭىز. ەگەر دۇكەندە ەلەكتروندى ساعات ورناتىلعان بولسا, ونى «نولگە» تەڭەستىرۋدى سۇراڭىز, بۇل ءۇشىن ارنايى «ىدىس» تۇيمەشىگىن باسۋ كەرەك. تارازىدا ءونىمنىڭ مولشەرى ءۇشىن باعا, ءونىمنىڭ سالماعى ولشەنگەننەن كەيىن تەرىلۋىن باقىلاڭىز. ەگەر ءسىزدىڭ اقشاڭىز كاسسادا كەم ەسەپتەلگەن بولسا, دۇكەننىڭ اكىمشىلىگىنەن بىرەۋدى شاقىرىپ, ودان كاسسانى الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتۋ كەرەك. قىسقاسى, ساۋاتتى ساتىپ الۋشى بولىڭىز! ەلىمىزدە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى ادەتتەگى كۇندەلىكتى ءىس بولۋى ءۇشىن, وسى قۇقىقتاردى زەرتتەۋ, ولاردى پايدالانا ءبىلۋ, ءوز-ءوزىن قورعاي ءبىلۋ جانە قاجەت بولسا دوستارىڭىزعا جانە جاقىندارىڭىزعا كومەك كورسەتۋ كەرەك. تۇتىنۋشى ءوز قۇقىقتارىن نەعۇرلىم جاقسى بىلەتىن بولسا, ولاردىڭ ءمۇددەلەرىن زاڭدى تۇردە قورعاپ قالۋ ءمۇمكىندىگى سوعۇرلىم كوپ بولادى.
دينارا راحيموۆا,
اۋەزوۆ اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باس مامانى
الماتى